Từ Hoàng Sa nghĩ về việc sòng phẳng với lịch sử

Ở một thế hệ mà tồn tại nhiều hình dung quá khứ “khác”, thậm chí “đối nghịch nhau” thì đâu là chất keo kết dính cộng đồng? Câu trả lời đơn giản, những rõ ràng: đó là sòng phẳng với lịch sử.Từ Hoàng Sa nghĩ về việc sòng phẳng với lịch sử
Sòng phẳng trước hết là công khai hai chiều, tạo nên nhiều kênh tương tác. Tính tương tác huy động được nhiều tầng lớp xã hội khác nhau cùng suy nghĩ. Những điểm có thể chung, có thể riêng của “chúng ta” và “chúng tôi” được chia sẽ, giải bày và tranh luận. 
Tính tương tác tạo cảm giác cho mỗi cá nhân thấy tiếng nói mình được lắng nghe, đóng góp mình được chia sẻ và hy sinh được coi trọng. Tương tác nhiều lúc dẫn đến khác biệt, nhưng khác biệt đó không nhất thiết tạo ra mâu thuẫn. Ngược lại, thiếu sự tương tác là mầm móng của các xung đột vô hình. 
Sòng phẳng là khen, là chê những việc cần khen, và cần lên án. Bất kỳ một hệ thống công luận nào đều mang trong nó những giá trị tự thân nhất định. Gía trị đó là “kim chỉ nam” dẫn dắt các cuộc tranh luận theo những hướng. Nhưng giá trị luôn luôn chuyển dịch, song hành cùng hai yếu tố là hoàn cảnh và sự thật mới được đưa ra ánh sáng. 
Trong mối quan hệ giữa kinh nghiệm và định hình tương lai, tự hiểu biết về xã hội đương đại và những nỗ lực hợp thức lịch sử và chính trị có xu hướng kết hợp lại, tạo ra những thang giá trị nhận định mới.
Sòng phẳng còn là tìm sự đồng thuận trong sự khác biệt với nhau (dẫu cho sự khác biệt đó có khi không bao giời rút ngắn được). Người Đức đã cố gắng trong nhiều năm trời tìm một đồng thuận giữa những nạn nhân chế độ Đức Quốc xã và những người đã gây ra tội ác. 
Đến thời điểm này khó có thể nói họ đã thành công hoàn toàn. Dù sách giáo khoa đã viết rõ ràng về Holocaust (tên gọi cuộc tàn sát chủng tộc của Đức Quốc Xã), dù cho giữa thủ đô Berlin một đài tưởng niệm người Do Thái được xây dựng, dù cho trên mỗi phát biểu-mỗi thông điệp của lãnh đạo cấp cao đều nói về lỗi lầm và trách nhiệm. Nhưng đó vẫn là một nỗ lực, được thế giới, và quan trọng hơn những người dân Đức công nhận.    
Sòng phẳng với lịch sử là một quá trình khó, bởi vì quá khứ luôn gắn kết với hiện tại qua nhiều chiều lăng kính đa chiều. Nó kích hoạt những bộ nhớ khác nhau nhiều sự kiện khác nhau, mà đôi khi nhiều cá nhân không tìm thấy mình trong đó. 
Mặt khác việc hình thành một chia sẽ (hay đồng thuận) chung về ký ức không phải lúc nào cũng khả thi, khi những chia sẽ đó chưa chắc có lợi cho hiện tại, cả về chính thể, lẫn con người. Nó sẽ tạo ra phản đối, thậm chí phản khán.
Trong nhiều thời khắc lịch sử, thúc đẩy (hoặc ít nhất là giữ gìn) xu hướng của một cộng đồng gắn kết và một thế chế mạnh không phải lúc nào cũng có thể. Một số từ nguyên nhân khách quan lịch sử, một số từ ý chí chủ quan của con người. 
Thậm chí từ những tác động từ các yếu tố bên ngoài mà những người trong cuộc cũng khó lòng lường trước. Nhưng dẫu từ lý do gì đi nữa, các đáp số tiệm cận kết quả cuối cùng: niềm tin lý tán, lòng người hoang mang, các thiết chế hướng tới mục tiêu quản trị được xem như công cụ kiểm soát.   
Vì thế khởi động quá trình đòi hỏi một tầm nhìn xa hơn những sự vụ thông thường, những lợi ích được mất hay những khen chê trong ngắn hạn. Tầm nhìn đó hướng về một cộng đồng liên kết, nơi mà sẽ không có người bên này hay bên kia chiến tuyến. Tầm nhìn đó hướng về một thế chế mạnh, một thể chế dung nạp cả những người khác lịch sử, khác góc nhìn hay nhìn nhận về quá khứ. Tầm nhìn đó hướng về một quốc gia vững trãi, nơi mà bao gồm sự tương tác của hai yếu tố trên.
Cần xây dựng những cây cầu hiện tại với quá khứ. Đó không phải là đôi bờ sông Gianh, hay Bến Hải. Đó là cây cầu từ lòng người với việc hiểu và thấu hiếu giữa hai bên. Kỷ niệm, thảo luận công khai và ghi nhận 40 năm hải chiến Hoàng Sa là cây cầu như vậy. Như một cách hiệu quả nhất để chúng ta sòng phẳng với lịch sử.
Nguyễn Chính Tâm/Một Thế Giới

Popular posts from this blog

Những tên làng kỳ lạ nhất VN