Đại kế hoạch có chủ ý của Bắc Kinh

Có vẻ như một chiến lược gắn kết chặt chẽ, nhưng có một bằng chứng nhỏ cho thấy nó đã được suy tính và đưa ra một cách có chủ ý như một đại kế hoạch ở Bắc Kinh.



Thành quả của các công trình xây dựng đường bộ và đường sắt này được thấy trên các khu chợ ở Kara-Suu (Kyrgyzstan), Barakholka (Kazakhstan) hoặc ở tận những khu chợ của Turkmenabat (Turkmenistan), qua biên giới Uzbekistan. Các thương nhân ở Uzbekistan cho biết họ sử dụng những con đường bộ và đường sắt do Trung Quốc làm để đưa hàng hóa từ Quảng Châu và Urumqi tới các khu chợ địa phương... Có bằng chứng cho thấy chiến lược này đã được suy tính và đưa ra một cách có chủ ý như một đại kế hoạch.
Điểm phân biệt cách tiếp cận này là các khoản đầu tư lớn vào tài nguyên thiên nhiên; phát triển cơ sở hạ tầng, thiết lập các Viện Khổng Tử, các thể chế phi lợi nhuận do Chính phủ Trung Quốc tài trợ nhằm thúc đẩy tiếng Trung và văn hóa Trung Hoa; đảm bảo an ninh và thành lập một tổ chức đa phương khu vực. Trung Quốc cũng đang thúc đẩy các thương gia xuyên biên giới, những người là nhân tố quyết định kinh tế của Con đường Tơ lụa ngày xưa. Trên tất cả là Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO), tổ chức tạo ra một chiếc ô cho Trung Quốc để chứng tỏ rằng các hoạt động của họ tại khu vực này được tiến hành với sự đồng thuận của các nước láng giềng.
Véctơ chính là kinh tế, được thể hiện rõ nhất trong việc Trung Quốc mua rất nhiều mỏ khoáng sản và khí đốt trên toàn khu vực này.
Tại Kazakhstan, Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Trung Quốc (CNPC) đã trở thành đối tác với doanh nghiệp nhà nước ở địa phương KazMunaiGaz để đảm bảo 4% lượng dầu nhập khẩu từ Kazakhstan vào Trung Quốc. Turkmenistan hiện cung cấp gần 1/3 lượng khí tự nhiên nhập khẩu vào Trung Quốc - hầu hết đi qua đường ống dẫn khí Trung Quốc - Trung Á được xây dựng rất nhanh chóng. Đường ống này đã đem về khoảng 15,5 tỷ mét khối khí (BCM) cho Trung Quốc trong năm 2011. CNPC hướng tới mục tiêu chuyển 24,1 BCM trong năm nay và cuối cùng tăng lên tới 65 BCM.
Hơn nữa CNPC đảm bảo quyền khai thác mỏ dầu ở Amu Darya ở phía Bắc Afghanistan, đầu trên của một dự án mà họ đang khai thác tại Turkmenistan. Theo các chuyên gia phân tích của Kabul, mỏ này, vốn là nhỏ đối với một tập đoàn lớn như CNPC, là một ngón chân nhúng xuống biển đối với các SOE Trung Quốc để chuẩn bị cho các hợp đồng trong tương lai tại khu vực giàu khí đốt.
Các công ty Trung Quốc không chỉ tìm kiếm dầu và khí đốt ở Trung Á. Công ty khai mỏ nhà nước Đồng Giang Tây (Jiangxi Copper) và Tập đoàn Luyện kim Trung Quốc (MCC) đã hợp tác đầu tư gần 4 tỷ USD khai thác mỏ đồng Mes Aynak ở phía Đông Nam Kabul. Và dù các công ty Trung Quốc ít xuất hiện trong các tàu khoáng sản gần đây ở Afghanistan, nhưng chắc chắn họ đã ghi nhớ đánh giá của Cơ quan Thăm dò Địa chất Mỹ, theo đó khoáng sản của Afghanistan có trị giá gần 3.000 USD. Hơn nữa, các công ty khai mỏ của Trung Quốc đã giành được hợp đồng chuyển nhượng mỏ vàng ở Kyrgyzstan và Tajikistan.

Nhưng trong khi tài nguyên thiên nhiên giúp đáp ứng nhu cầu không bao giờ đủ về tài nguyên của Trung Quốc, nó lại không giúp phát triển Tân Cương. Việc này đòi hỏi sự phát triển về cơ sở hạ tầng tại Trung Á.
Bị xuống cấp bởi cơ sở hạ tầng từ thời Liên Xô, khu vực này là một "tờ giấy trắng" cho các nhà đầu tư nước ngoài. Trung Quốc không phải là người chơi duy nhất. Hàn Quốc cũng đã có sự hiện diện đáng kể tự Uzbekistan, trong khi các công ty Thổ Nhĩ Kỳ và Pháp đang chế ngự thị trường Turkmenistan.
Nhưng điều đáng nói là các công ty Trung Quốc xây dựng những con đường dẫn đến và đi từ Tân Cương. Con đường từ Kashgar đến Osh tại Kyrgyzstan xuyên qua đèo Irkeshtam đã được xây dựng bởi Công ty Cầu - Đường Trung Quốc. Đầu năm nay, người ta có thể nhìn thấy các công nhân Trung Quốc với bộ trang phục màu xanh lá và cúc áo sáng bóng điều khiển những chiếc xe tải chở rác bụi đi để hoàn thiện những đoạn cuối cùng của con đường này. Những con đường khác có thể được thấy ở Tajikistan với từng đoàn công nhân Trung Quốc sửa chữa các đoạn từ Dushanbe đến biên giới Afghanistan. Những biển hiệu bằng hai ngôn ngữ tiếng Nga và tiếng Trung cho thấy sự hiện diện của các công nhân này. Đáng chú ý hơn ở Tajikistan là tuyến đường phải trả phí duy nhất ở nước này, dẫn từ Dushanbe ở phía Bắc đến Khujand, do một công ty Trung Quốc xây dựng và bị phá vỡ bởi một đường ống ngầm chất lượng kém do Iran thiết kế ở đoạn đèo Shahriston. Nó đã sớm được sửa chữa bởi một đường ống do Trung Quốc lắp đặt.
Trung Quốc cũng tìm cách giúp phát triển các hệ thống đường sắt trong khu vực. Một tuyến đường sắt đã được xây dựng từ Trung Quốc qua Kyrgyzstan đến Uzbekistan. Các mạng lưới đường sắt khác đã được xây dựng nhằm củng cố mối liên hệ với Kazakhstan, trong đó có một tàu cao tốc từ Trung Quốc tới đây sẽ được khai thác. Các yếu tố cơ sở hạ tầng khác đang được các công ty Trung Quốc hỗ trợ hoặc đứng đầu thực thi, trong đó có dụng cụ đo khí đốt ở Uzbekistan, các mạng viễn thông xuyên khu vực và các nhà máy thủy điện ở Tajikistan.
Các dạng đầu tư khác nhau cũng đã nổi lên. Điển hình trong số này là việc sử dụng các khoản cho vay liên kết hoặc các dòng tín dụng do Ngân hàng Xuất - Nhập khẩu Trung Quốc cung cấp. Thường được giải ngân với các điều khoản đảm bảo rằng các công ty Trung Quốc có được hợp đồng, các khoản cho vay này đã tạo ra một chuỗi ngày càng đông đảo các doanh nghiệp Trung Quốc tại khu vực, giống như hàng loạt các tuyến đường của Trung Quốc mọc lên nơi đây. Bên cạnh đó, các công ty Trung Quốc thường thắng thầu trong các dự án của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB). Các quan chức khu vực của ADB công khai hoan nghênh các công ty Trung Quốc và công việc của họ. Chương trình Hợp tác Kinh tế khu vực Trung Á của ADB phù hợp với mục đích xây đường của Trung Quốc nhằm kết nối khu vực chưa phát triển này với các nước láng giềng giàu có hơn. Nhưng Trung Quốc muốn cơ sở hạ tầng này phải đi theo hướng của mình thay vì hướng tới Afghanistan như ADB mong muốn.
Thành quả của các công trình xây dựng đường bộ và đường sắt này được thấy trên các khu chợ ở Kara-Suu (Kyrgyzstan), Barakholka (Kazakhstan) hoặc ở tận những khu chợ của Turkmenabat (Turkmenistan), qua biên giới Uzbekistan. Các thương nhân ở Uzbekistan cho biết họ sử dụng những con đường bộ và đường sắt do Trung Quốc làm để đưa hàng hóa từ Quảng Châu và Urumqi tới các khu chợ địa phương, trong khi tại Dushanbe, Chợ Thượng Hải đem đến một phiên bản thu nhỏ của mô hình tập trung chủ yếu vào xây dựng nhà cửa. Hoạt động buôn bán này, bao gồm hàng hóa và máy điều hòa nhiệt độ, vô tuyến, cả đồ lặt vặt được liên kết với Trung Quốc. Các thương nhân và các chủ xe hàng chủ yếu chịu trách nhiệm việc vận chuyển đi về, giúp mở rộng sự hiện diện của Trung Quốc trên thị trường Trung Á, mở cửa các khu chợ của Tân Cương và tạo công ăn việc làm trong khu vực.
Nhìn tổng thể, các hình thức này có vẻ như một chiến lược gắn kết chặt chẽ, nhưng có một bằng chứng nhỏ cho thấy nó đã suy tính và đưa ra một cách có chủ ý như một đại kế hoạch ở Bắc Kinh. Ngoài chương trình phát triển Tân Cương, khu vực tập trung lớn khác của Trung Quốc là SCO, một tổ chức chưa thực sự chín muồi, ban đầu được thành lập nhằm giải quyết các tranh chấp biên giới. Đối với Bắc Kinh, ý tưởng là biến tổ chức này thành một phương tiện để thông qua đó họ có thể đổ các đầu tư kinh tế của Trung Quốc vào khu vực.
Các nhà hoạch định chính sách của Bắc Kinh đã đưa ra nhiều khái niệm thành lập một ngân hàng phát triển SCO và một khu vực tự do thương mại SCO. Tại hội nghị thượng đỉnh gần đây nhất ở Bắc Kinh, Trung Quốc đã cam kết 10 tỷ USD hỗ trợ khu vực này thông qua SCO. Nhưng sự háo hức này không được các thành viên SCO chia sẻ - đặc biệt là Nga, nước coi sự nổi lên của Trung Quốc tại Trung Á là một mối đe dọa trực tiếp các lợi ích của nước mình. Các nước lớn trong khu vực như Kazakhstan cũng lo ngại bị lấn át bởi cỗ máy kinh tế Trung Quốc.
Theo Tuanvietnam