Thông báo hồi cuối năm 2011 của Tổng thống Mỹ Barack Obama về chiến lược
chuyển trọng tâm sang châu Á của chính quyền dưới thời ông đã đánh dấu một sự
thay đổi liên quan đến biển về mặt địa chính trị của Mỹ, từ châu Âu và Trung
Đông chuyển sang châu Á và ven bờ Thái Bình Dương. Phản ánh những tác động chiến
lược ngày càng lớn của sự nổi lên của Trung Quốc, động thái này báo trước một kỷ
nguyên mới của nền chính trị nước lớn, khi Mỹ và Trung Quốc cạnh tranh trên biển
Thái Bình Dương. Nhưng Mỹ liệu đã nhìn đúng chỗ?
Một số chiến lược gia của Mỹ, trong đó có ông Robert D. Kaplan, đã viết rằng một cuộc chiến tranh lạnh tiềm ẩn giữa Mỹ và Trung Quốc sẽ không nặng nề bằng cuộc đối đầu với Liên Xô, vì nó sẽ đòi hỏi chỉ một yếu tố biển thay vì các lực lượng trên bộ đồn trú ở các quốc gia đồng minh để chiến thắng trong một mối đe dọa lục địa. Điều này có thể đúng với trường hợp biển Đông, hoặc Eo biển Malacca. Nhưng nó lại quên vai trò của mảnh đất rộng lớn Trung Á, nơi Trung Quốc đang củng cố vị thế của mình tại cái dường như là một vùng đất không được chú ý tới. Như Tướng Liu Yazhou, thuộc Quân giải phóng Nhân dân Trung Hoa, từng nói: Trung Á là "miếng bánh dày nhất từ trên trời rơi xuống cho Trung Quốc hiện đại".
Trong hầu hết chiều dài lịch sử thống nhất của mình, Trung Quốc đã là một cường quốc đất liền tập trung vào kinh tế. Theo ngôn từ địa chính trị ngày nay, sự nổi lên của Trung Quốc chủ yếu thể hiện tại Á - Âu, rất xa tầm với của Hạm đội Thái Bình Dương của Mỹ và các đồng minh của Washington ở ven bờ đại dương này - và cũng xa tầm ảnh hưởng của các cường quốc châu Á khác như Ấn Độ.
Như vậy, các nhà hoạch định chính sách của phương Tây nên phủi bụi những cuốn sách cũ của Halford Mackinder, người từng nói rằng Trung Á là khu vực địa lý trọng điểm nhất trên hành tinh, thay vì ngâm cứu những cuốn sách của Alfred Thayer Mahan, đại chiến lược gia của Mỹ về sức mạnh biển. Cần tập trung nhiều hơn vào sự hiện diện ngày càng lớn của Trung Quốc tại Trung Á nếu Mỹ muốn hiểu đúng sự nổi lên về chiến lược và địa chính trị của Trung Quốc.
Thực vậy, nếu Trung Quốc có thể thách thức được vai trò biển của Mỹ tại Thái
Bình Dương, thì đó sẽ là vì họ đã củng cố được vị trí trên đất liền của mình ở
Trung Á và cảm thấy yên tâm hơn ở sau lưng để đối đầu với Mỹ trên biển.
Như Kaplan từng viết: "Chỉ đi ra biển theo cách đó, Trung Quốc mới chứng tỏ vị trí lợi thế của mình trên đất liền ở trái tim châu Á".
Nhìn vào lịch sử của Trung Quốc, nước này chưa bao giờ là một cường quốc biển. Ngoài các chuyến viễn chinh trên biển của nhà thám hiểm Trịnh Hòa từ thế kỷ 15, các vương triều của Trung Quốc có truyền thống tập trung vào sức mạnh trên đất liền hơn. Ngay cả Trịnh Hòa, với tất cả các kỹ năng là một nhà thám hiểm trên biển của mình, sau này cũng bị tước quyền bởi chỉ dụ "Hải cấm" đánh dấu sự rút lui của Trung Quốc khỏi biển. Đối với các triều đại phong kiến Trung Quốc, trọng tâm là duy trì sự toàn vẹn của đại nhà nước của mình.
Sự gắn với quyền lực lãnh thổ này là một cái gì đó cố hữu cho tới ngày hôm nay, với việc Đảng Cộng sản quan tâm tới phát triển kinh tế trong nước. Đây hầu như là một cơ chế sống còn để chứng tỏ khả năng lãnh đạo hiệu quả của Đảng và từ đó khẳng định sự chế ngự liên tục của Đảng. Nhưng nó cũng đã có tác động của chính sách đối ngoại hơi thiên lệch theo hướng bảo vệ các lợi ích trong nước.
Không ở đâu điều này rõ ràng hơn ở Trung Á, nơi chính sách phát triển bền vững của Trung Quốc hướng tới khu vực tập trung vào đảm bảo các nguồn tài nguyên. Chính sách này gần đây đã phát triển hơn trong một chiến lược nhằm tạo một quan hệ láng giềng thịnh vượng hơn, mà nhờ đó tỉnh Tân Cương ở cực Tây hẻo lánh của Trung Quốc có thể trao đổi thương mại. Ở xa trung tâm (mọi thứ ở Tân Cương đều chậm hơn ở Bắc Kinh hai giờ đồng hồ, dù giờ chính thức vẫn giống ở Bắc Kinh), lại giàu tài nguyên thiên nhiên nhưng gần như vắng bóng người và đầy căng thẳng sắc tộc đôi khi bùng phát thành bạo lực, Tân Cương từ lâu là một mối lo ngại đối với các nhà hoạch định chính sách trong việc Bắc Kinh xử lý những phức tạp tại biển Đông.
Mối lo ngại này nổi lên một lần nữa vào tháng 7/2009, khi bạo động tại thủ phủ Urumqi của Tân Cương khiến hơn 200 người thiệt mạng. Xuất phát từ các cuộc biểu tình trong thành phố chống lại những báo cáo về việc người lao động Duy Ngô Nhĩ ở tỉnh Quảng Đông bị lạm dụng, vấn đề đã nhanh chóng leo thang thành bạo động, trong đó đám đông người Duy Ngô Nhĩ tuần hành khắp thành phố đánh đập người Hán đền chết. Ngày hôm sau, người Hán giận dữ đã tiến hành chống bạo động trực tiếp nhằm vào người Duy Ngô Nhĩ, cũng như sự bất lực của chính quyền người Hán vì không bảo vệ được họ hoặc không giải quyết được các vấn đề lâu nay của tỉnh. Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào đã phải nhanh chóng rời Hội nghị thượng đỉnh G-8 ở Italy để về nước giải quyết vấn đề.
Sau vụ bạo lực này, Bắc Kinh quyết định đã đến lúc phải có cách tiếp cận mới. Các lãnh đạo cấp cao tại cơ quan an ninh Urumqi đã bị sa thải, và tháng 4/2010 Bí thư tỉnh ủy Tân cương lâu nay Vương Lạc Tuyền đã phải rời nhiệm sở. Thay thế ông là Zhang Chunxian, cựu chủ tịch tỉnh Hồ Nam, người đã được ca ngợi vì đã mang lại sự phát triển kinh tế cho tỉnh. Hòn đá tảng của chiến lược tái sinh hướng tới Tân Cương này là một hội thảo làm việc vào tháng 5/2010, trong đó đưa ra một loạt các quyết định quan trọng liên quan đến tỉnh này. Các tỉnh giàu có hơn được giao trách nhiệm một phần về Tân Cương; các công ty năng lượng quốc gia khai thác tài nguyên khí đốt giàu có của Tân Cương được lệnh chi nhiều tiền hơn cho tỉnh dưới dạng các loại thuế; và "các đặc khu kinh tế" được thiết lập tại Kashgar (phía Nam Tân Cương) và Khorgos (một mảnh đất ở biên giới với Kazakhstan). Nhấn mạnh vào ngoại thương để có được sự phát triển của tỉnh, các nhà hoạch định chính sách đã nâng cấp Hội trợ thương mại và quan hệ kinh tế với nước ngoài của Urumqi thường niên thành Triển lãm Trung Quốc - Á Âu quy mô lớn hơn.
Nhưng một tỉnh nằm bao quanh bởi đất liền như Tân Cương có thể phát triển chỉ khi các vùng ngoại biên của nó ổn định và đủ thịnh vượng để trao đổi thương mại. Nằm giáp với Pakistan, Afghanistan, Tajikistan, Kyrgyzstan, Kazakhstan, Nga và Mông Cổ, Tân Cương ở giữa những người hàng xóm vô cùng phức tạp. Điều đó có nghĩa là Trung Quốc có một lợi ích lớn khi phát triển kinh tế và an ninh ở Trung Á - trải dài từ 5 quốc gia Trung Á thuộc Liên Xô cũ tới tận Afghanistan.
Mối lo ngại trên được phản ánh trong sự kết hợp các nỗ lực về an ninh, kinh tế và văn hóa mà Trung Quốc đã thiết lập trên khắp khu vực này. Thú vị là các nỗ lực này dường như không phải là một sản phẩm của một chiến lược toàn diện và được cân nhắc kỹ. Nhưng cùng lúc, các nỗ lực này cho thấy một bức tranh đầy đủ hơn người ta thường đánh giá. Không rõ Trung Quốc có hiểu được các tác động ngẫu nhiên của các hoạt động khu vực khi tái định hình Trung Á hay không, và các nước trong khu vực tiếp nhận điều này như thế nào, khi các tác nhân Trung Quốc đơn giản chỉ tập trung vào phát triển Tân Cương và khai thác những gì họ muốn từ Trung Á. Khi ảnh hưởng của Nga trong khu vực rơi vào thời điểm "triều xuống" trong lịch sử, và toàn Trung Á nhận thấy Mỹ sẽ bỏ rơi khu vực này về mặt chiến lược một khi hầu hết binh sĩ Mỹ rút khỏi Afghanistan, Bắc Kinh đã cắt ra được một mảnh đất, một vương quốc bị quên lãng. Thiếu một chiến lược rõ ràng và với ý định giấu mình chờ thời (một cách tiếp cận đặc trưng của Trung Quốc), Trung Quốc đã trở thành tác nhân tự nhiên nhất trong khu vực Trung Á.
Một số chiến lược gia của Mỹ, trong đó có ông Robert D. Kaplan, đã viết rằng một cuộc chiến tranh lạnh tiềm ẩn giữa Mỹ và Trung Quốc sẽ không nặng nề bằng cuộc đối đầu với Liên Xô, vì nó sẽ đòi hỏi chỉ một yếu tố biển thay vì các lực lượng trên bộ đồn trú ở các quốc gia đồng minh để chiến thắng trong một mối đe dọa lục địa. Điều này có thể đúng với trường hợp biển Đông, hoặc Eo biển Malacca. Nhưng nó lại quên vai trò của mảnh đất rộng lớn Trung Á, nơi Trung Quốc đang củng cố vị thế của mình tại cái dường như là một vùng đất không được chú ý tới. Như Tướng Liu Yazhou, thuộc Quân giải phóng Nhân dân Trung Hoa, từng nói: Trung Á là "miếng bánh dày nhất từ trên trời rơi xuống cho Trung Quốc hiện đại".
Trong hầu hết chiều dài lịch sử thống nhất của mình, Trung Quốc đã là một cường quốc đất liền tập trung vào kinh tế. Theo ngôn từ địa chính trị ngày nay, sự nổi lên của Trung Quốc chủ yếu thể hiện tại Á - Âu, rất xa tầm với của Hạm đội Thái Bình Dương của Mỹ và các đồng minh của Washington ở ven bờ đại dương này - và cũng xa tầm ảnh hưởng của các cường quốc châu Á khác như Ấn Độ.
Như vậy, các nhà hoạch định chính sách của phương Tây nên phủi bụi những cuốn sách cũ của Halford Mackinder, người từng nói rằng Trung Á là khu vực địa lý trọng điểm nhất trên hành tinh, thay vì ngâm cứu những cuốn sách của Alfred Thayer Mahan, đại chiến lược gia của Mỹ về sức mạnh biển. Cần tập trung nhiều hơn vào sự hiện diện ngày càng lớn của Trung Quốc tại Trung Á nếu Mỹ muốn hiểu đúng sự nổi lên về chiến lược và địa chính trị của Trung Quốc.
 |
Như Kaplan từng viết: "Chỉ đi ra biển theo cách đó, Trung Quốc mới chứng tỏ vị trí lợi thế của mình trên đất liền ở trái tim châu Á".
Nhìn vào lịch sử của Trung Quốc, nước này chưa bao giờ là một cường quốc biển. Ngoài các chuyến viễn chinh trên biển của nhà thám hiểm Trịnh Hòa từ thế kỷ 15, các vương triều của Trung Quốc có truyền thống tập trung vào sức mạnh trên đất liền hơn. Ngay cả Trịnh Hòa, với tất cả các kỹ năng là một nhà thám hiểm trên biển của mình, sau này cũng bị tước quyền bởi chỉ dụ "Hải cấm" đánh dấu sự rút lui của Trung Quốc khỏi biển. Đối với các triều đại phong kiến Trung Quốc, trọng tâm là duy trì sự toàn vẹn của đại nhà nước của mình.
Sự gắn với quyền lực lãnh thổ này là một cái gì đó cố hữu cho tới ngày hôm nay, với việc Đảng Cộng sản quan tâm tới phát triển kinh tế trong nước. Đây hầu như là một cơ chế sống còn để chứng tỏ khả năng lãnh đạo hiệu quả của Đảng và từ đó khẳng định sự chế ngự liên tục của Đảng. Nhưng nó cũng đã có tác động của chính sách đối ngoại hơi thiên lệch theo hướng bảo vệ các lợi ích trong nước.
Không ở đâu điều này rõ ràng hơn ở Trung Á, nơi chính sách phát triển bền vững của Trung Quốc hướng tới khu vực tập trung vào đảm bảo các nguồn tài nguyên. Chính sách này gần đây đã phát triển hơn trong một chiến lược nhằm tạo một quan hệ láng giềng thịnh vượng hơn, mà nhờ đó tỉnh Tân Cương ở cực Tây hẻo lánh của Trung Quốc có thể trao đổi thương mại. Ở xa trung tâm (mọi thứ ở Tân Cương đều chậm hơn ở Bắc Kinh hai giờ đồng hồ, dù giờ chính thức vẫn giống ở Bắc Kinh), lại giàu tài nguyên thiên nhiên nhưng gần như vắng bóng người và đầy căng thẳng sắc tộc đôi khi bùng phát thành bạo lực, Tân Cương từ lâu là một mối lo ngại đối với các nhà hoạch định chính sách trong việc Bắc Kinh xử lý những phức tạp tại biển Đông.
Mối lo ngại này nổi lên một lần nữa vào tháng 7/2009, khi bạo động tại thủ phủ Urumqi của Tân Cương khiến hơn 200 người thiệt mạng. Xuất phát từ các cuộc biểu tình trong thành phố chống lại những báo cáo về việc người lao động Duy Ngô Nhĩ ở tỉnh Quảng Đông bị lạm dụng, vấn đề đã nhanh chóng leo thang thành bạo động, trong đó đám đông người Duy Ngô Nhĩ tuần hành khắp thành phố đánh đập người Hán đền chết. Ngày hôm sau, người Hán giận dữ đã tiến hành chống bạo động trực tiếp nhằm vào người Duy Ngô Nhĩ, cũng như sự bất lực của chính quyền người Hán vì không bảo vệ được họ hoặc không giải quyết được các vấn đề lâu nay của tỉnh. Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào đã phải nhanh chóng rời Hội nghị thượng đỉnh G-8 ở Italy để về nước giải quyết vấn đề.
Sau vụ bạo lực này, Bắc Kinh quyết định đã đến lúc phải có cách tiếp cận mới. Các lãnh đạo cấp cao tại cơ quan an ninh Urumqi đã bị sa thải, và tháng 4/2010 Bí thư tỉnh ủy Tân cương lâu nay Vương Lạc Tuyền đã phải rời nhiệm sở. Thay thế ông là Zhang Chunxian, cựu chủ tịch tỉnh Hồ Nam, người đã được ca ngợi vì đã mang lại sự phát triển kinh tế cho tỉnh. Hòn đá tảng của chiến lược tái sinh hướng tới Tân Cương này là một hội thảo làm việc vào tháng 5/2010, trong đó đưa ra một loạt các quyết định quan trọng liên quan đến tỉnh này. Các tỉnh giàu có hơn được giao trách nhiệm một phần về Tân Cương; các công ty năng lượng quốc gia khai thác tài nguyên khí đốt giàu có của Tân Cương được lệnh chi nhiều tiền hơn cho tỉnh dưới dạng các loại thuế; và "các đặc khu kinh tế" được thiết lập tại Kashgar (phía Nam Tân Cương) và Khorgos (một mảnh đất ở biên giới với Kazakhstan). Nhấn mạnh vào ngoại thương để có được sự phát triển của tỉnh, các nhà hoạch định chính sách đã nâng cấp Hội trợ thương mại và quan hệ kinh tế với nước ngoài của Urumqi thường niên thành Triển lãm Trung Quốc - Á Âu quy mô lớn hơn.
Nhưng một tỉnh nằm bao quanh bởi đất liền như Tân Cương có thể phát triển chỉ khi các vùng ngoại biên của nó ổn định và đủ thịnh vượng để trao đổi thương mại. Nằm giáp với Pakistan, Afghanistan, Tajikistan, Kyrgyzstan, Kazakhstan, Nga và Mông Cổ, Tân Cương ở giữa những người hàng xóm vô cùng phức tạp. Điều đó có nghĩa là Trung Quốc có một lợi ích lớn khi phát triển kinh tế và an ninh ở Trung Á - trải dài từ 5 quốc gia Trung Á thuộc Liên Xô cũ tới tận Afghanistan.
Mối lo ngại trên được phản ánh trong sự kết hợp các nỗ lực về an ninh, kinh tế và văn hóa mà Trung Quốc đã thiết lập trên khắp khu vực này. Thú vị là các nỗ lực này dường như không phải là một sản phẩm của một chiến lược toàn diện và được cân nhắc kỹ. Nhưng cùng lúc, các nỗ lực này cho thấy một bức tranh đầy đủ hơn người ta thường đánh giá. Không rõ Trung Quốc có hiểu được các tác động ngẫu nhiên của các hoạt động khu vực khi tái định hình Trung Á hay không, và các nước trong khu vực tiếp nhận điều này như thế nào, khi các tác nhân Trung Quốc đơn giản chỉ tập trung vào phát triển Tân Cương và khai thác những gì họ muốn từ Trung Á. Khi ảnh hưởng của Nga trong khu vực rơi vào thời điểm "triều xuống" trong lịch sử, và toàn Trung Á nhận thấy Mỹ sẽ bỏ rơi khu vực này về mặt chiến lược một khi hầu hết binh sĩ Mỹ rút khỏi Afghanistan, Bắc Kinh đã cắt ra được một mảnh đất, một vương quốc bị quên lãng. Thiếu một chiến lược rõ ràng và với ý định giấu mình chờ thời (một cách tiếp cận đặc trưng của Trung Quốc), Trung Quốc đã trở thành tác nhân tự nhiên nhất trong khu vực Trung Á.
Theo Tuanvietnam
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét